TSKB'lerin Yeniden Yapılandırılması

Lisanslı Depoculuk Sistemi

ÜLKEMİZDEKİ DURUM


 > Ülkemizde depolama, işletmelerin veya kişilerin bireysel ihtiyaç veya kapasitelerine göre uygun olmayan ortamlarda ve denetimsiz şekilde yapılmaktadır.
 > TMO dışında tarım ürünleri lisanslı depoculuğu yapan işletme bulunmamaktadır.
 > TMO da; başta işletme zafiyetleri, yetersiz laboratuar ve sermaye imkanları ile lisanslı depoculukta başarı sağlayamamış, çok az miktarda emanet ürün depolayabilmiştir.
 > Ayrıca ürünü temsilen çıkarılan makbuz senetleri de her el değiştirmede KDV uygulanması nedeniyle birden çok işlem görememektedir.
 > Ülkemizde ürünler, depolama altyapısı olmadığından ve teminat olarak kullanılmadığından arzın yoğun, fiyatların düşük olduğu dönemde elden çıkarılmaktadır. Bu durum üreticilerin zarara uğramasına yol açmaktadır.
 > Pazara arz olunan ürünlerin gerek kalite standartları, gerekse bunları test eden laboratuar sistemi yetersiz, genel kabul görmüş veya güvenilir olmaktan uzaktır.
 > Ürünler bilimsel ve objektif kriterler yerine elle yoklama gözle muayene etme şeklinde alınıp satılmaktadır.
 > Ürün pazarlanırken kalite unsurları objektif olarak test edilmediğinden, kalite unsuru fiyatlara yeterince yansımamakta ve kaliteli üretim gereği gibi teşvik edilememektedir.
 > Ürün pazarlamasında büyük sıkıntı yaşanmakta, dünya üretiminin % 75'ini gerçekleştirdiğimiz fındık ürününde bile fındık piyasası ve fiyatları büyük ölçüde ülkemiz dışında oluşmaktadır.
 > İl ve ilçe bazında faaliyet gösteren ticaret borsalarımız, günümüzde e-ticaret yoluyla tüm dünyanın pazar olduğu bir dönemde çok yetersiz kalmışlardır.
 > Birçok borsamızda yetersiz altyapı ve satış salonu nedeniyle ürün arz ve talebi karşı karşıya gelememekte, gerçek piyasa fiyatları refere edilememektedir.
 > Ürün ticareti büyük ölçüde münferit numuneler üzerinden ikili pazarlık suretiyle yapılmaktadır.
 > Buğday ve pamuk dahil tarım ürünlerinin küçük bir bölümü borsa ortamında alınıp satılmakta, büyük bölümü kayıt dışı olarak ticarete konu olmaktadır.
 > Ülkemizde 110 civarındaki ticaret borsamız ile dünyanın geri kalanından daha fazla borsaya sahip bulunmaktayız. Ancak bu borsalarımızın çoğu modern, işlem hacmi yüksek borsaların fonksiyonlarından uzak küçük tescil büroları ve vergi stopaj merkezleri gibi işlev görmektedirler.

SİSTEMİN SAĞLIKLI İŞLEYEBİLMESİ İÇİN GEREKLİ KOŞULLAR

Sağlıklı işleyen bir ürün borsaları ve lisanslı depoculuk sistemine baktığımızda, aşağıda sıralanan unsurların sağlanmasına gerek olduğu görülmektedir.

 > Genel Kabul Görmüş Ürün Standartları
 > Laboratuar/Referans Laboratuar Organizasyonu
 > Sistem Araçları Arasında Uygun Bilgi İletişim Ağı
 > Uygun, Güvenilir ve Depolama Ücreti Cazip Lisanslı Depolar
 > Ürün Senedinin Alınıp Satıldığı Borsalar
 >Ø KDV'den Arındırılmış Ürün Senedi Ticareti
 >Ø Tarım Ürünlerinin İhraç ve İthalatına İlişkin İstikrarlı Bir Dış Ticaret Rejimi
 >Ø Tarım Ürünlerinin Fiyatlarının Müdahale Olmadan Serbest Piyasa Koşullarında Oluşması.

LİSANSLI DEPOCULUK VE ÜRÜN BORSACILIĞI SİSTEMİNİN GETİRECEĞİ FAYDALAR

Üreticiler Açısından

 > Mahsullerini depolayabilecekleri güvenli, sigortalı ve sağlıklı depo imkanı.
 > Fiyatların düşük olduğu hasat döneminde ürünlerini satmak yerine lisanslı depolara koyarak, ürün senetlerini teminat göstererek uygun koşullarda kredi temin imkanı.
 > Ürettiği ürünlerin objektif laboratuar koşullarında standardını belirleme ve kalite unsurlarına göre fiyat talep etme ve pazarlama olanağı, kaliteli üretime teşvik.
 > Nakliye maliyetinin en aza indirilmesi.
 > Ürününü çevresindeki bir iki tüccara satma yerine ürün senedinin ürün borsalarında satışa sunulması nedeniyle çok sayıda alıcının rekabetinden yararlanma ve daha yüksek kazanç elde etme olanağı.
 > Ürününü uygun depolama ve kredi imkanlarından yararlanarak fiyatların en yüksek olduğunu düşündüğü dönemde pazarlama imkanı.

Sanayiciler / Tacirler Açısından

 > Kendi işletmeleri ve bireysel ihtiyaçları için depo inşaa etme maliyetinden kurtulma ve asli faaliyet konusuna yoğunlaşma.
 > Talep ettikleri miktar, tür ve kalitedeki ürünü güvenilir şekilde, elektronik ortamda mekan sınırlaması olmaksızın kısa zamanda temin etme imkanı.
 > Ellerinde tutacakları ürün senetleriyle, ileride olası fiyat farklılıklarından korunma, risklerini azaltma ve işletmelerinin kar/zarar durumunu tahmin edebilme imkanı.
 > Ellerindeki ürün senetleri vasıtasıyla işletmelerinin ürün ihtiyacını garanti altına almak yanında bu senetleri teminat olarak kullanarak bankalardan kredi sağlama olanağı.
 > Ellerinde ürün senedi bulunan sanayiciler/tacirler, fabrika ve işletmelerine en yakın lisanslı depodan ürününü teslim alır, gereksiz ürün taşımacılığı en aza indirgenir ve nakliye masrafları düşer.

Diğer Faydalar

 > Ürün Senedi aracılığıyla, yatırımcılar için hisse senedi, döviz, altın, faiz gibi yatırım araçlarına alternatif bir yatırım aracı sağlanmaktadır.
 > Standardı belirlenmiş ürün ve lisanslı depo sistemiyle tarım ürünlerinde vadeli piyasalara geçişte altyapı oluşturulmaktadır.
 > Elektronik ticarete büyük bir potansiyel yaratılmaktadır.
 > Ürün analizi, depolanması, sigortalanması ve kredi kullanılması nedeniyle bu sektörlere yeni gelirler ve iş alanları kazandırılmaktadır.
 > Lisanslı depoların ve ürün ihtisas borsalarının yurt içinde ve dışında açacakları şubeler vasıtasıyla ürün pazarlanmasında ve dağıtımında büyük kolaylıklar ve altyapı gerçekleşmektedir.

BİRLİKLERİN LİSANSLI DEPOCULUK KAPASİTELERİNİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİNİN TANITIMI

PROJENİN AMAÇ VE KAPSAMI

Bilindiği üzere tarım sektörümüzde;

 > Maliyeti yüksek-etkinliği düşük ,
 > Müdahaleye dayalı,
 > Piyasa aktörlerinin yeterince etkin olmadığı,
 > Fiyat oluşumu üzerinde olumsuz etkiler yaratan,
 > Tarımsal politika ve destekleme araçlarından,
 > Maliyeti düşük-etkinliği yüksek,
 > Doğrudan üreticiyi destekleyen,
 > Devletin müdahalesini en aza indirgeyen,
 > Özel sektörün daha fazla katılımını teşvik eden

Politika ve destekleme araçlarına geçişi hedefleyen yapısal değişim çalışmaları başlatılmıştır.

Tarım sektöründeki bu yapısal değişim çalışmaları, daha rasyonel mekanizmalara işlerlik kazandırılmasını da zorunlu kılmaktadır. Bu mekanizmaların başında ürün borsaları ve fiziki ürün değişimine dayanmayan ürün ticaret sistemi gelmektedir. Yukarıda da ifade edildiği üzere, mevcut borsalarımızın çoğu modern borsacılık işlevlerini yerine getirememektedir. Bu nedenle, modern tarım ürünleri ticareti ve borsacılık alt yapısının oluşturulması önem kazanmaktadır. Ancak, lisanslı depoculuk alanında potansiyeli bulunan Birliklerin bu alanda gerekli yatırımları henüz yapmadıkları veya yapamadıkları anlaşılmaktadır.

Yakın zamana kadar tarım ürünlerinin depolanmasında önemli fonksiyon üstlenen bu kuruluşların; asli faaliyetlerine yoğunlaşabilmeleri, ürün senedi yoluyla pazar alanlarını genişletebilmeleri ve sistem içerisinde üretici ortaklarının finansman ihtiyaçlarının karşılanması ve üzerlerindeki mali baskıların giderilebilmesi için lisanslı depoculuk sistemine entegre edilmeleri önemli görülmüştür.

Ayrıca, değişen politikalar çerçevesinde, fındık gibi arz fazlası bulunan ürünlerde de, sağlıklı bir piyasasının oluşabilmesi için söz konusu sisteme işlerlik kazandırılması önemli bulunmaktadır.

Bu nedenle, birliklerin, mevcut depolama kapasitelerini modernize ederek, lisanslı depoculuk sistemine entegre edilmesi ve yeniden yapılandırma süreçlerini başarıyla tamamlayabilmeleri için, bir proje dahilinde desteklenmelerine ihtiyaç görülmüştür. Bu proje ile söz konusu desteğin verilmesi amaçlanmaktadır.

Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Tarafından Yürütülmekte Olan

“Entegre Borsa ve Depoculuk Sistemi” (EBDS) Oluşturma Çalışmaları

Küresel ekonomik düzene ve Avrupa Birliği’ne entegrasyon süreci devam etmekte olan ülkemizin ürün ticaretindeki eksikliklerinin giderilmesi ve modern kurumsal alt yapısının oluşturulması bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın “Entegre Borsa ve Depoculuk Sistemi (EBDS)” çalışmaları önem kazanmıştır.

EBDS’yi oluşturan unsurlar:

1-      Ürün ihtisas borsaları

2-      Lisanslı depoculuk sistemi

-          Lisanslı depolar

-          Geliştirilmiş ürün standartları ve yetkili sınıflandırıcılar

-          Garanti ve sigorta mekanizması

-          Elektronik ürün senedi

EBDS’nin iyi işleyebilmesi için gerekli temel şartlar:

• Genel kabul görmüş ürün standartları
• Laboratuar/referans organizasyonu
• Sistem araçları arasında uygun bilgi iletişim ağı 
• Ücret açısından uygun ve güvenilir lisanslı depolar
• Ürün senedinin alınıp satıldığı borsalar
• KDV’den arındırılmış ürün senedi ticareti
• Tarım ürünlerinin ihraç ve ithalatına ilişkin istikrarlı bir dış ticaret rejimi

·         Tarım ürünlerinin fiyatlarının müdahale olmadan serbest piyasa koşullarında oluşması

Sistemde yer alan başlıca kişi, kurum ve kuruluşlar

1. Üreticiler/tacirler
2. Spekülatörler/sanayiciler
3. Lisanslı depolar
4. Ürün borsaları
5. Bankalar
6. Sigorta şirketleri
7. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı

EBDS’yi gerçekleştirmek üzere iki önemli proje uygulamaya konmuştur:

• Ürün Borsalarını Geliştirme Projesi (ÜBGP)
• Tarım Satış Kooperatifleri Birliklerinin Lisanslı Depoculuğa Entegrasyonu Projesi (BLGP) ve
• TMO’nun lisanslı depoculuk sistemine entegrasyonu, BLGP ile koordinasyon içinde yürüyecektir.

Ürün İhtisas Borsaları (ÜİB)

Ürün İhtisas Borsaları’nı oluşturmaya yönelik çalışmalar:

• Mevzuat altyapısı tamamlanmıştır:

-          Odalar ve borsalar hakkındaki 5174 sayılı kanunun 53 üncü maddesiyle Ürün İhtisas Borsaları’nın kuruluşuna imkan sağlanmıştır.

-          Uygulamaya ilişkin yönetmelik, kanunun yayımından kısa bir sonra Sanayi ve Ticaret Bakanlığınca hazırlanarak 9 Mart 2005 tarihli, 25750 sayılı Resmi Gazete ile yürürlüğe konulmuştur.

• ÜBGP kapsamında, modern borsacılık konusunda pilot borsaların yönetici ve personeline yurtiçi ve yurtdışı eğitim verilmiştir.
• Ürün borsalarını geliştirme projesine katılan borsalarımız;

-          numune alma

-          laboratuar

-          satış salonu

-          bilgi işlem

-          altyapılarını iyileştirmişlerdir.

Ürün İhtisas Borsalarının  Nitelikleri ve Kuruluş Şartları:

• ÜİB’ları anonim şirket şeklinde kurulacak ve hisse senetlerinin tamamı nama yazılı olacaktır.

·         Bu borsaların faaliyet alanları, ticaret borsalarından farklı olarak bölgesel,  ulusal veya uluslar arası olabilecektir.

• Bölgesel faaliyet göstereceklerin en az 5, ulusal faaliyet göstereceklerin en az 10, uluslar arası alanda faaliyet göstereceklerin de en az 15 milyon YTL sermayeye sahip olması gerekmektedir.
• Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’ndan kuruluş ve faaliyet izninin alınması zorunludur.
• Kotasyondaki ürünler, faaliyet izninde gösterilecek; ancak, STB kotasyondaki ürünlerde değişiklik yapma hakkında sahip olacaktır.
• Ticaret Borsaları kurulmuş veya kurulacak Ürün İhtisas Borsalarına ortak olabilecek veya acentesi olarak çalışabilecektir.
• Ürün senetlerine ilişkin tescil, devir, bedelinin ödenmesi ve üçüncü şahısların haklarının korunması borsanın sorumluluğu ve garantisi altında olacaktır.
• Ürün senedi ve alivre sözleşmelerin alım satımının Ürün İhtisas Borsası’nın kontrolü ve tescilinde yapılması zorunlu bulunmaktadır.
• ÜİB’ların ayrıca ortaklık yapısı, üyelik, teknik donanım, organizasyon ve hizmet birimleri, kayıt sistemi gibi konularda yönetmelikte gösterilen şartları taşıması gerekmektedir.
• Diğer yandan, Ürün İhtisas Borsaları ve Ticaret Borsaları lisanslı depoculuk şirketleri kurabilecektir.

Lisanslı Depoculuk Sistemi

A-     Lisanslı Depolar

Yürütülen Çalışmalar:

• Lisanslı Depoların kurulmasına olanak sağlayan ve STB tarafından hazırlanan 5300 sayılı tarım ürünleri lisanslı depoculuk kanunu 17 Şubat 2005 tarihli 25730 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
• Pamuk ile hububat ve yağlı tohumlar lisansı depo yönetmelik hazırlık çalışmaları tamamlanmak üzeredir.
• Sistemin işleyebilmesi için ihtiyaç duyulan vergi teşvikleri konusunda da STB tarafından bir kanun taslağı hazırlanmış ve Maliye Bakanlığı nezdinde girişimler yapılmıştır.
• Sistemin işleyişi ve faydaları Maliye Bakanlığı mensuplarına anlatılmıştır.
• Sektörde bilinç seviyesinin yükseltilmesi amacıyla Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, TMO, DTM Standardizasyon Genel Müdürlüğü, Borsa ve STB temsilcilerinin Bulgaristan ve ABD’deki uygulamaları yerinde görmeleri sağlanmıştır.
• Bu alanda kapasitesi bulunan birlikleri ve TMO’yu Lisanslı Depoculuk sistemine entegre etmek amacıyla BLGP hazırlanmıştır.

Lisanslı Depoların Kuruluş Şartları ve Nitelikleri:

• Anonim şirket
• Şirket pay senetlerinin tamamının nama yazılı olarak düzenlenmesi
• STB’dan kuruluş ve faaliyet izni
• Depolama kapasitesine göre en az 1 trilyon TL ödenmiş sermaye
• Depo kapasitesinin ürün rayiç bedelinin % 15’inden az olmamak üzere teminat
• İşletme tesislerinin ve depolanan ürünlerin sigorta zorunluluğu
• İlgili borsa ile sözleşme yükümlülüğü
• Yönetmelikte gösterilen teknik ve diğer şartların yerine getirilmesi

B-    Geliştirilmiş Ürün Standartları ve Yetkili Sınıflandırıcılar

• Lisanslı depolarda, depolanmaya uygun, standardize edilebilen temel  ve işlenmiş tarım ürünleri depolanacaktır.
• Bu nedenle, IDS’de genel kabul gören standartların geliştirilmesi ve sınıflandırmanın da lisanslı yetkili sınıflandırıcılar tarafından yapılması önem taşımaktadır.
• ÜBGP kapsamında, pamuk ve buğday ürünlerinin standartlarına ilişkin çalışmalar tamamlanmıştır.
• İhtiyaç duyulması halinde diğer ürünlerin standartlarının geliştirilmesine BLGP ile teknik destek verilecektir.
• 5300 sayılı kanunla lisanslı yetkili sınıflandırıcılık sistemi düzenlenmiştir.

• STB tarafından yetkili sınıflandırıcıların kuruluş, faaliyet ve denetimleri hakkında yönetmelik hazırlanmış ve ilgili kurum ve kuruluşların görüşüne sunulmuştur.

C-    Garanti ve Sigorta Mekanizması

• 5300 sayılı kanunla birbirini takviye edecek garanti ve sigorta mekanizması getirilmiş ve bir fon kurulmuştur.
• Lisanslı depoculuk tazmin fonu yönetmeliği tamamlanmış olup, ilgili kurum ve kuruluşların görüşüne sunulacaktır.

Sistemin İşleyişini Kolaylaştıran Garanti Mekanizmaları:

• Sigorta: Tesisler ve depolanan ürünün sigortalanmasıdır.
• Lisanslı Depo Teminatı: Depolama kapasitesinin en az % 15 oranındaki teminatdır.
• Lisanslı Depoculuk Tazmin Fonu:

-          Yapısı: Tüzel kişiliği haiz, fon yönetimi, sektör temsilcileri ile bakanlık temsilcisinden oluşmaktadır.

-          Fon yönetimi: Sektör temsilcileri ve STB temsilcilerinden oluşmaktadır.

-          Ana geliri: Lisanslı depoculuk hizmet bedelinin % 0.005, ürün senedi tescilinin %10’nu, ürün senedi alım satımının % 0.0005’nden oluşmaktadır.

-          Ana gideri: Mudi zararlarının tazmini ve fon cari giderlerinden oluşmaktadır.

• İlgili Borsa Garantisi ve Kontrolü: Ürün senetlerine ilişkin, ürünün lisanslı depodaki mevcudiyeti, tescil, devir, bedelinin ödenmesi ve 3. şahısların haklarının korunması borsanın sorumluluğu ve garantisi altındadır.
• STB Gözetim ve Denetimi: Lisanslı depoların, ürün ihtisas borsalarının ve bu kanun kapsamında lisans alan diğer kişi ve kuruluşların yakın gözetim ve denetimi öngörülmüştür.

D-    EBDS Aktörleri Arasında Uygun Bilgi İletişim Ağı ve

Elektronik Ürün Senedi

• Sistem araçları arasında uygun bilgi iletişim ağının kurulması önemlidir.

• Lisanslı depolardaki ürünü temsil eden ürün senetlerinin öncelikle elektronik ortamda düzenlenmesi planlanmaktadır.
• Nispeten pahalı bir yatırı gerektiren bu hizmetlerin mevcut teknolojik donanımı olan bir veya birkaç firmanın verebileceği düşünülmektedir.
• BLGP kapsamında, birliklerin ve TMO’nun bilgi iletişim alt yapısının güçlendirilmesi de planlanmıştır.

Birliklerde Lisanslı Depoculuğun Geliştirilmesi Projesi (BLGP) çalışmaları:

• BLGP ile tarımsal ürünlerin depolanması ve ticaretinde önemli bir yeri bulunan birliklerin lisanslı depoculuk sistemine entegre edilmesi hedeflenmektedir.
• Projeye dokuz birlik müracaat etmiştir.
• Proje sonunda birliklerin lisanslı depoculuğa geçmesiyle, finansman yönünden kamuya bağımlılıklarının azalması ve stok maliyeti ile fiyat hareketlerinden kaynaklanan mali risklerini asgariye indirmeleri mümkün olabilecektir.
• Projenin uygulanması konusunda,  Hazine Müsteşarlığı ve Dünya Bankası’yla mutabakat sağlanmış ve gerekli ikraz tadilatı gerçekleştirilmiştir.
• Projenin uygulama sorumluluğu STB’na verilmiştir. Bu amaçla, bir proje uygulama birimi oluşturulmuştur.