Alternatif Ürün Programı - Tütün

PROJE NASIL UYGULANACAKTIR?

Tütün ekim alanlarının daraltılması ve bu üretim alanlarındaki çiftçilerin gelirinin azalmasını önlemek amacıyla alternatif ürünler önerilmektedir.Proje ile tütün üretiminden vazgeçen üreticilere yetiştirdikleri yeni ürünle tütün arasındaki gelir farkını telafi edici ödeme yapılacaktır.

Tütün ekiminden vazgeçilerek kazanılan tarım alanlarında ülkemizde üretim açığı ithalat yolu ile karşılanan,  illerin iklim, yetiştirme ve pazar şartlarına uygun ürünler yetiştirilecektir. Böylece hem fazla tütünün ülke ekonumisine getirdiği yük ortadan kalkacak,hem de ihtiyaç duyulan diğer ürünlerin ekimi ve dikimi sağlanmış olacaktır.

PROGRAMDAN KİMLER YARARLANACAKTIR?

Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde Adıyaman , Batman ,Bingöl ,Bitlis ,Diyarbakır ,Hakkari , Malatya , Mardin , Siirt ,Muş ,Van illerinde tütün üretiminden vazgeçen, 2001 yılı tütün kotası sahibi ve 2001/2002/2003/2004 yıllarının herhangi birinde tütün yetiştirmiş ancak daha önce bu projeye katılmamış üreticilerin başvuruları kabul edilecektir.

ÖDEME MİKTARI VE ŞEKLİ NASIL OLACAKTIR?

Tütün üretiminden vazgeçen üreticilere ürün değişim bedeli olarak "bir detaya mahsus" olmak üzere dekar başına 80 Amerikan Doları ödeme yapılacaktır.

PROGRAMA NASIL BAŞVURACAKSINIZ?

Tütün ekiminden vazgeçen üreticiler,arazileri ikamet ettikleri yerde ise bu yerleşim birimine,değilse İl/İlçe Tarım Müdürlüklerine başvurabilirler. Başvuru süresi Tarım İl/ İlçe  Müdürlüklerince üreticilere duyurulacaktır.

· TC Kimlik Numarası olan nüfus cüzdanının aslı veya fotokopisi
· Çiftçi Belgesinin onaylı fotokopisi
· Vergi Kimlik Numarasını gösterir belge
· Alternatif Ürün Programı'ndan Yararlanma Başvuru ve Onay Formu (Tarım İl/İlçe Müdürlüklerinden temin edilecek )
· Alternatif Ürün Tercih ve Onay Formu (Tarım İl/İlçe Müdürlüklerinden temin edilecek )
· Tarım arazisinin aidiyetini gösterir belge

TÜTÜN YERİNE ÖNERİLEN ALTERNATİF ÜRÜNLER?

Yetiştirilecek alternatif ürünlerde herhangi bir sınırlama  yapılmamaktadır. Tavsiye edilen ürünler; fiğ, korunga, bağ, incir, bodur elma, zeytin, ceviz,çilek, kiraz, açıkta sebze, örtü altı sebze, aromatik ve tıbbi bitkiler, organik tarımsal ürünler, buğday, ayçiçeği, kanola, kurufasulye, nohut, kırmızı mercimek, pamuk…

PROJEDE BU GÜNE KADAR GERÇEKLEŞTİRİLEN ÇALIŞMALAR

2001 Yılı Faaliyetleri

·         13/07/2001 tarih ve 24461 sayılı Resmi Gazete'de "Tütün Üretiminden Vazgeçip Alternatif Ürün Yetiştiren Üreticilerin Desteklenmesine Dair" 2001/2075 Karar Sayısı ile Bakanlar Kurulu Kararı yayımlanmıştır.

·         İl ve İlçe yürütme üniteleri ile komisyonlar kurulmuştur.

·         İl ve İlçe müdürlüklerince tanıtım ve yayım çalışmaları yapılmıştır.

·         Alternatif Ürün Projesi (AUP) tanıtım kitapçığı ve 40 değişik ürüne ait 25.000 adet liflet hazırlanarak dağıtılmıştır.

·         25 Aralık 2001- 25 Ocak 2002 tarihleri arasında proje illerindeki teknik elemanlara yönelik olarak “Eğitim Kursu” düzenlenmiştir.

2002 Yılı Faaliyetleri

·         "Tütün Üretiminden Vazgeçip Alternatif Ürün Yetiştiren Üreticilerin Desteklenmesine Dair Karar'ın Uygulanmasına İlişkin Tebliğ" 18/06/2002 tarih ve 24789 sayılı Resmi Gazete'de 2002/36 Karar Sayısı ile yayımlanmıştır.

·         Üreticilere 1 dekar arazi için 80 ABD Dolar ödenmesi hakkında 21/06/2002 tarih ve 9929 sayılı Genelge çıkarılmıştır.

·         İl ve İlçe müdürlüklerince tanıtım ve yayım çalışmaları yapılmıştır.

·         Uygulamada ortaya çıkabilecek aksaklıkların yerinde görülmesi ve giderilmesi amacıyla merkez proje uygulama birimi tarafından çeşitli tarihlerde program illeri ziyaret edilmiştir.

·         4.769 tütün üreticisinin müracaatları kabul edilerek, 22.708,66 dekar alanda alternatif ürün yetiştirilmiştir. (Bkz. Tablo- 1).

·         2002 yılında Alternatif Ürün Programı’nın uygulanması ile devletin yaklaşık 1.600 ton kalitesiz yaprak tütün alımı yapmasının önüne geçilerek, sadece alımdan kaynaklanan 3.5 trilyon TL üzerinde zararı önlenmiştir. (Tekel'in tütün alım fiyatı Adıyaman ilinde1.000.000- .500.000TL/kg arasındadır. Ortalama 2.200.000TL/kg kabul edilmiştir)

·         Alternatif Ürün Programı’ndan yararlanan üreticilere 1,8 Milyon ABD Doları ödeme yapılmıştır.

·         Tütün illerine 254,5 Milyar TL gönderilmiştir.

·         İllere projeyi özendirici faaliyetler çerçevesinde demostrasyon ile ilgili 30/09/2002 tarihinde talimat verilmiştir.

·         Bu çerçevede Adıyaman ili merkezde 600 dekar alanda macar fiğ, Kahta ilçesinde 150 dekar alanda macar fiğ, Besni ilçesinde 3 da alanda bağ tesisi, 5 dekar alanda kiraz ve elma kapama bahçesi, Samsat ilçesinde 5 dekar alanda 5600 çilek fidesi dikimi yapılmıştır.

·         Tütün ekiminden vazgeçilerek kazanılan tarım alanlarında yem ve yağ bitkileri yetiştirilmesi planlanmış olmasına rağmen üreticilerin bu ürünleri pazarlama endişesi taşımaları nedeniyle % 87 buğday, % 6 arpa, % 5 mercimek ancak % 2 kısmında sebze ve yem bitkileri yetiştirilmiştir. (Bkz. Tablo- 2 ve Grafik-1)

2003 Yılı Faaliyetleri

·         2003 yılı uygulanmasına ilişkin Tebliğ 14/05/2003 tarih ve 25108 sayılı Resmi Gazete'de 2003/15 Karar Sayısı ile yayımlanmıştır.

·         20/05/2003 tarihinde "Tütün Üreticileri İçin Alternatif Ürün Programı Uygulama Genelgesi ilgili İl Müdürlüklerine gönderilmiştir.

·         İl ve İlçe müdürlüklerince tanıtım ve yayım çalışmaları yapılmıştır.

·         Uygulamada ortaya çıkabilecek aksaklıkların yerinde görülmesi ve giderilmesi amacıyla merkez proje uygulama birimi tarafından İl Müdürlükleri çeşitli tarihlerde ziyaret edilmiştir.

·         Alternatif Ürün Programı’na başvuran üreticilere, yeni yetiştirecekleri ürünleri seçmelerini kolaylaştırmak, yeni tarımsal teknoloji ve yetiştirme tekniklerini göstermek amacıyla 40 kişilik teknik eleman ve üreticilerden oluşan iki ayrı grup halinde 17-28/03/2003 tarihleri arasında birer hafta süreyle Bursa-Yalova ve Antalya illerine iki adet Teknik Eğitim Gezisi düzenlenmiştir.

·         15/05/2003 tarihinde TAGEM, KORGEM, KHGM, TEDGEM ve Teftiş Kurulu Başkanlığına ARİP- B Bileşeni Alternatif Ürün Programı hakkında Tanıtım Toplantısı yapılmıştır.

·         26-29/05/2003 tarihlerinde Malatya ve Adıyaman illerinde Ticaret ve Sanayi ve Ziraat Odası başkanları, sanayiciler,ihracatçılar ve İl müdürlüğü Teknik Elamanlarının katıldığı Bakanlık destekleme alımları ve Alternatif Ürün Programı’nın anlatıldığı “Bilinç Arttırıcı Toplantılar” yapılmıştır.

·         39 değişik ürüne ait 39.000 adet liflet hazırlanarak illere dağıtılmıştır.

·         Tekel ile sorunların görüşülmesi amacıyla 06.11.2003 tarihinde bir toplantı düzenlenmiştir.

·         Üreticileri başvuruları 12/09/2003 tarihine kadar İl/İlçe Tarım İl Müdürlüklerince alınmıştır.

·         2003 yılında 433 üretici 2.172 dekar alanda projeden yararlanmak için başvurmuş ve ödemeye esas tutar 173.765 bin ABD Dolarıdır (Bkz. Tablo 3.)

·         Tütün üretiminden vazgeçen üreticiler  alternatif ürün olarak % 82 Tahıl ( buğday, arpa), % 14,62 Baklagiller ( mercimek, nohut) ve çok düşük oranlarda mısır,yonca,fiğ, sebze, şeker pancarı yetiştirmişlerdir (Bkz. Grafik-2).

2004 Yılı Faaliyetleri

• 2004 yılı uygulanmasına ilişkin Tebliğ 09/03/2004 tarih ve 25397sayılı Resmi Gazete'de 2004/10 Karar Sayısı ile yayımlanmıştır.
• Tütün Üreticileri İçin Alternatif Ürün Programı Uygulama Genelge-1  16/03/2004 tarihinde, Genelge-2 04/05/2004 tarihinde, Genelge-3 08/09/2004 tarihinde ilgili İl Müdürlükleri’ne gönderilmiştir.
• İl ve İlçe müdürlüklerince tanıtım ve yayım çalışmaları yapılmıştır.
• Yazlık ekiliş yaparak ürünlerini güz döneminde hasat edecek üreticilerin hibe ödemelerinin gecikmemesi amacıyla bu yıldan itibaren müracaatlar iki farklı dönemde ön denetime tabii tutulmaktadır. Bu nedenle 2004 yılında yazlık ekim yapan üreticilerin başvuruları 20/05/2004 tarihine kadar, güzlük ekim yapan üreticilerin başvuruları 26/11/2004 tarihine kadar İl/İlçe Tarım İl Müdürlükleri’nce alınmıştır.

·         2004 yılı yazlık ekimlerine 277 üretici 333,67 dekar alanda projeden yararlanmak için başvurmuş olup ödemeye esas tutar 26.693,6  ABD Dolarıdır (Bkz. Tablo 4 ).

• Yazlık ekim yapan üreticilerin hibe ödemeleri Aralık-2004 ayında tamamlanmıştır.
• Yazlık ekimlerde tütün yerine alternatif ürün tercihlerinde üreticiler, bölgeye özel sektörün ilgisinin artması ve yayım çalışmalarıyla birlikte mısır üretimine yönelmişler ve  % 39,1 oranında yetiştirmişlerdir. Aynı oranda sebze (özellikle domates), düşük oranlarda yem bitkileri (yonca,fiğ), tahıl (buğday,arpa), baklagiller (nohut) ve meyve yetiştirilmiştir. ( Bkz. Grafik-3).

• İl Müdürlükleri tarafından güzlük ekimlere ilişkin alternatif ürün çıkışları takip edilmektedir.
• Tütün üretiminden vazgeçip güzlük ekim yaparak alternatif ürün yetiştiren yaklaşık 1.300 üretici projeye başvurmuştur.
• Güzlük ekim yapan üreticilerin hibe ödemelerinin  Mayıs-Haziran 2005 aylarında ödenmesi planlanmaktadır.
• Uygulamada ortaya çıkabilecek aksaklıkların yerinde görülmesi ve giderilmesi amacıyla Merkez Proje Uygulama Birimi tarafından İl Müdürlükleri çeşitli tarihlerde ziyaret edilmiştir.
• 24-25 Haziran 2004 tarihlerinde Proje ve İstatistik Şube Müdürleri ve ilgili teknik elemanların katılımı ile 2004 Yılı AÜP- Tütün Değerlendirme Toplantısı yapılmıştır.

ÇATAK Projesi kapsamında gerçekleştirilen faaliyetler;

• Projenin uygulanacağı alanlar tespit edilmiştir.
• İl Müdürleri ve İlgili şube müdürleri ile proje hakkında toplantı düzenlenmiştir.
• Projede görevlendirilecek teknik elemanlar belirlenmiştir.
• İş Planı hazırlanmıştır.
• Yönetmelik taslağı hazırlanmıştır.
• Dünya Bankası ile istişarelerde bulunularak proje raporu detaylandırılmış ve sunulmuştur.
• 2005 yılı için transfer bütçesinden 2.400.000 YTL kaynak ayrılmıştır.

AÜP KAPSAMINDA UYGULAMADA KARŞILAŞILAN ZORLUKLAR

·         Kota sahibi olan üreticilerin büyük bir kısmının arazisinin olmaması ,

·         Üreticilerin kota miktarlarının çok düşük olması,

·         Tütün yetiştiriciliğinin emek yoğun bir iş olması nedeniyle bölgede yaşanan işsizlik sorununa sınırlı da olsa sağladığı katkı,

·         Bölgede tütünün uzun yıllardır yetiştirilmesi nedeniyle üreticilerin yetiştiriciliğini bilmedikleri ürünlere yönelmek istememesi,

·         Tekel'in üreticilere 2003 yılı başında 100 Milyon TL nakit avans ödemesi,

·         Alternatif Ürün Projesi başvuru tarihinin DGD başvuruları ile aynı döneme rastlaması,

·         Üreticilere teşvik ve örnek olabilecek önder çiftçilere yaptırılacak olan alternatif ürün yetiştiriciliğinin gösterildiği demostrasyon çalışmalarının halen tamamlanmamış olması,

·         Üreticilerin, şu anda tütün üretiminden kendiliğinden vazgeçmesi halinde dahi ilerde devletin destek sağlayacağı beklentisi sebebiyle kotalarını kaybetme endişeleri taşıması,

·         Üreticilerin, yetiştirecekleri alternatif ürünleri pazarlama endişesi taşıması,

·         Verilen hibe ödemesinin tek yıl olması ve üreticilerin sonraki yıllar için endişe taşıması,

·         Yetiştirilecek ürünlerin depolanması, işlenmesi, kurutulması vb. işlemler için bölgedeki tesislerin yetersiz olması ,

·         Ödemelere ilişkin güven eksikliği

ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

·         Tekel'in ürün alım politikaları,

·         Üreticilerle sözleşme yapılırken Tarım Bakanlığı’nın görüşünün alınması,

·         Bölgede sözleşmeli üretim modelinin yaygınlaştırılması,

·         Özel sektörün bölgeye yönlendirilmesi,

·         Tarıma dayalı yan sanayi (işleme, kurutma,depolama vb.) tesislerin kurulmasının teşvik edilmesi,

·         İllere gönderilecek olan taşra ödeneklerinde sıkıntı olmaması,

·         Demostrasyon çalışmaları ile ilgili ödeneklerin bir an önce illere gönderilmesinde fayda bulunmaktadır.

                     Tablo -1. 2002 Yılı Tütün İlleri Başvuru Durumu

       Tablo- 2.  2002 Yılı Tütün İllerinde Yetiştirilen Alternatif Ürünlerin Dağılımı

                 Tablo- 3.  2003 Yılı Tütün İlleri Başvuru Durumu

            Tablo- 4. 2004 Yılı Tütün İlleri Yazlık Ekim Başvuru Durumu